Stagflatie is een macro-economische conditie die wordt gekenmerkt door een zeldzame en schadelijke combinatie van drie factoren: stagnerende economische groei, een aanhoudend hoge of stijgende werkloosheid, en een hoog niveau van inflatie (algemene prijsstijgingen). De term is een samentrekking (portmanteau) van de woorden stagnatie en inflatie.
Binnen de traditionele economische cycli worden inflatie en economische stagnatie doorgaans als elkaars tegenpolen gezien. Wanneer een economie sterk groeit, is de vraag naar goederen en diensten hoog, wat leidt tot stijgende prijzen (inflatie) en een dalende werkloosheid. Omgekeerd zal bij een krimpende economie de vraag afnemen, wat normaal gesproken resulteert in dalende prijzen of op zijn minst een lagere inflatie. Stagflatie breekt met dit patroon: het leven wordt in hoog tempo duurder, terwijl de economische motor hapert en banen verloren gaan.
Stagflatie vergeleken met andere economische scenario’s
| Economisch Scenario | Economische Groei | Werkloosheid | Prijspeil (Inflatie) |
|---|---|---|---|
| Hoogconjunctuur | Hoog / Stijgend | Laag / Dalend | Stijgend (Inflatie) |
| Recessie | Krimpend / Negatief | Hoog / Stijgend | Dalend (Desinflatie / Deflatie) |
| Stagflatie | Laag / Stagnerend | Hoog / Stijgend | Hoog / Stijgend |
De Historische Oorsprong van de Term
De term “stagflatie” werd in de jaren zestig bedacht in het Verenigd Koninkrijk. Iain Macleod, een Britse politicus, introduceerde het concept in 1965 tijdens een toespraak in het Britse Lagerhuis. Groot-Brittannië ervoer op dat moment een paradoxale situatie van zowel oplopende prijzen als een haperende economie. Macleod stelde: “We have the worst of both worlds—not just inflation on the one side or stagnation on the other, but both together. We have a sort of ‘stagflation’ situation.”
Hoewel Macleod de term muntte, werd stagflatie pas in de jaren zeventig een wereldwijd erkend economisch fenomeen, toen vrijwel de gehele westerse wereld ermee geconfronteerd werd.
Macro-economische Theorieën en de Phillips-curve
Om te begrijpen waarom stagflatie zo’n grote schok was voor de academische en financiële wereld, moet men de heersende theorieën van voor de jaren zeventig bestuderen, met name de Keynesiaanse economie en de Phillips-curve.
In 1958 publiceerde de econoom A.W. Phillips een studie waarin hij, op basis van historische data, een omgekeerd verband aantoonde tussen inflatie en werkloosheid. De theorie was simpel: een lage werkloosheid gaat gepaard met hoge inflatie, en een hoge werkloosheid met lage inflatie. Beleidsmakers zagen deze curve als een keuzemenu. Als de werkloosheid te hoog was, kon de overheid de economie stimuleren; dit zou leiden tot meer banen, en men nam de resulterende inflatie voor lief.
Stagflatie vernietigde de aanname dat dit keuzemenu werkte. Het gelijktijdig optreden van hoge werkloosheid en hoge inflatie bewees dat de theorie onvolledig was. Dit leidde tot de opkomst van de monetaristische theorie, aangevoerd door Nobelprijswinnaar Milton Friedman. Friedman beargumenteerde dat er geen langetermijnverband (trade-off) was tussen inflatie en werkloosheid. Hij introduceerde de natuurlijke werkloosheidsgraad en stelde dat het ongebreideld vergroten van de geldhoeveelheid om werkgelegenheid te creëren, op de lange termijn enkel resulteert in hogere prijzen, zonder structurele daling van de werkloosheid.
Primaire Oorzaken van Stagflatie
In de economische wetenschap worden over het algemeen drie hoofdoorzaken geïdentificeerd die, vaak in combinatie met elkaar, leiden tot stagflatie.
1. Aanbodschokken (Supply Shocks)
Een negatieve aanbodschok is de meest klassieke trigger voor stagflatie. Dit gebeurt wanneer de beschikbaarheid van een cruciale grondstof (zoals olie, gas of voedsel) plotseling sterk afneemt, waardoor de prijs ervan explodeert.
Wanneer energie of grondstoffen drastisch duurder worden, stijgen de productiekosten voor de gehele economie. Bedrijven worden gedwongen deze kosten door te berekenen aan consumenten (inflatie). Omdat de prijzen stijgen zonder dat de inkomens evenredig meegroeien, daalt de koopkracht. Consumenten gaan minder besteden, waardoor de omzetten van bedrijven dalen. Dit leidt tot een lagere productie en uiteindelijk tot ontslagen (stagnatie en werkloosheid).
2. Falend Monetair en Fiscaal Beleid
Stagflatie kan ook worden veroorzaakt door beleidsfouten. Als een centrale bank over een lange periode te veel geld in de economie pompt (bijvoorbeeld door langdurig extreem lage rentes te hanteren of geld bij te drukken), wakkert dit inflatie aan. Wanneer de overheid tegelijkertijd maatregelen neemt die de productiviteit en economische groei remmen, zoals het implementeren van zeer restrictieve regelgeving, protectionistische handelsbarrières of extreem hoge belastingen, stagneert de economie. De combinatie resulteert in een door beleid gecreëerde stagflatie.
3. De Loon-Prijsspiraal
Een factor die stagflatie bijzonder hardnekkig maakt, is de loon-prijsspiraal. Als inflatie eenmaal in het systeem zit, gaan werknemers (vaak via vakbonden) hogere lonen eisen om hun gedaalde koopkracht te compenseren. Als bedrijven deze hogere lonen toekennen, stijgen hun operationele kosten verder. Om hun winstmarges te beschermen, verhogen bedrijven wederom de prijzen van hun producten. Dit creëert een vicieuze cirkel waarbij inflatie zichzelf in stand houdt, zelfs als de economische groei stilvalt.
Hoe wordt de ernst gemeten? De Misery Index
Om de economische en sociale pijn van stagflatie inzichtelijk te maken, bedacht de Amerikaanse econoom Arthur Okun de ‘Misery Index’ (vrij vertaald: de ellende-index). Dit is een relatief eenvoudige, maar doeltreffende maatstaf.
De formule luidt als volgt:
Misery Index = Werkloosheidspercentage + Inflatiepercentage
Onder normale omstandigheden houden deze twee variabelen elkaar enigszins in balans. Tijdens stagflatie schieten beide percentages echter omhoog, waardoor de index piekt. Een hoge score op de Misery Index vertaalt zich direct in maatschappelijke onrust: burgers raken hun baan kwijt en zien tegelijkertijd het spaargeld dat ze nog hebben, verdampen door inflatie.
Het Historische Voorbeeld: De Jaren ’70
Het meest invloedrijke decennium voor de bestudering van stagflatie waren de jaren zeventig. Dit begon met het uiteenvallen van het Bretton Woods-systeem (de goudstandaard) in 1971, wat leidde tot fiatgeld en een toename van de wereldwijde geldhoeveelheid. De absolute katalysator was echter de olie-embargo van de OPEC in 1973.
Landen die in het Midden-Oosten conflict partij hadden gekozen voor Israël, kregen te maken met een boycot, waardoor de olieprijs op de wereldmarkt in zeer korte tijd verviervoudigde. De gevolgen waren ongekend:
- Kosteninflatie: Transport, fabricage en verwarming werden abrupt onbetaalbaar. De inflatie in westerse landen schoot naar dubbele cijfers.
- Vraaguitval: Consumenten moesten een veel groter deel van hun inkomen besteden aan energie, waardoor de vraag naar andere goederen instortte.
- Stagnatie: Fabrieken legden de productie deels stil. Werkloosheid liep structureel op.
Het Beleidsdilemma: Waarom Stagflatie moeilijk op te lossen is
Stagflatie is de ultieme nachtmerrie voor centrale banken, omdat hun traditionele instrumentarium fundamenteel ontoereikend lijkt. Een centrale bank, zoals de Europese Centrale Bank (ECB) of de Federal Reserve, gebruikt de rente als voornaamste gereedschap om de economie bij te sturen. Bij stagflatie zorgt elke actie echter voor een nieuwe negatieve reactie.
- Rente verlagen (om stagnatie te bestrijden): Maakt lenen goedkoper, wat bedrijven en consumenten stimuleert om te investeren en te besteden. Dit zou de werkloosheid kunnen verlagen, maar het vergroot ook de geldhoeveelheid. Hierdoor zal de toch al hoge inflatie nog verder uit de hand lopen.
- Rente verhogen (om inflatie te bestrijden): Maakt lenen duurder en remt bestedingen af. Dit koelt de economie af en verlaagt de prijsdruk. Het grote gevaar is echter dat het verhogen van de rente in een reeds stagnerende economie vrijwel gegarandeerd leidt tot een diepe recessie en een explosie van faillissementen en werkloosheid.
De Uitweg uit de Crisis
Historisch gezien wordt stagflatie vaak pas doorbroken wanneer de centrale bank de moeilijke keuze maakt om de inflatie, koste wat kost, de kop in te drukken. Een beroemd voorbeeld hiervan is het beleid van Paul Volcker, destijds voorzitter van de Amerikaanse Federal Reserve, begin jaren tachtig. Volcker verhoogde de beleidsrente tot bijna 20%.
Dit beleid veroorzaakte een opzettelijke, diepe economische recessie met veel faillissementen en een enorme stijging van de werkloosheid op korte termijn. Het doorbrak echter succesvol de inflatieverwachtingen en de loon-prijsspiraal. Toen de prijsstabiliteit eenmaal was hersteld, kon de economie vanaf een gezonde basis beginnen aan een lange periode van structurele groei.
Theoretische Impact op Financiële Markten
Hoewel economische modellen niet altijd een-op-een de complexe realiteit reflecteren, schrijft de financiële theorie voor dat verschillende activaklassen op specifieke manieren reageren op periodes van stagflatie:
- Aandelen (Equities): Presteren doorgaans zwak. Bedrijven zien hun winstmarges krimpen door stijgende inkoop- en loonkosten, terwijl ze door de stagnerende vraag de prijzen niet oneindig kunnen verhogen.
- Obligaties (Bonds): Vaste renderende obligaties lijden sterk onder hoge inflatie, omdat de koopkracht van de vastgestelde uitkeringen (coupons) afneemt. Bovendien leiden de renteverhogingen van centrale banken tot een waardedaling van reeds uitgegeven obligaties.
- Grondstoffen en Edelmetalen: Tastbare activa, zoals goud of olie, worden in theorie vaak gezien als een waarde-opslag en presteren historisch gezien relatief goed tijdens periodes waarin papieren geld (fiat) aan waarde verliest door inflatie.
Conclusie
Stagflatie is een van de meest complexe macro-economische verschijnselen. Het illustreert dat inflatie niet altijd het resultaat is van een oververhitte economie, maar ook kan voortkomen uit aanbodschokken en vastgelopen beleid. Omdat de oplossingen pijnlijke offers vereisen, zoals het accepteren van een zware recessie om prijsstabiliteit te herstellen, blijft het voorkomen van stagflatie een absolute topprioriteit voor moderne economen en monetaire beleidsmakers.